Phòng ngừa và chăm sóc loét tì đè (loét do nằm lâu) tại nhà

Loét tì đè, còn gọi là loét do nằm lâu hay loét do đè ép, là những vùng da bị tổn thương do giữ nguyên một tư thế quá lâu. Áp lực liên tục làm nghẽn dòng máu nuôi da, khiến da bắt đầu bị hư hại. Chúng hình thành nhanh nhất ở những vùng xương lồi, nơi có rất ít lớp đệm giữa xương và da.

Những vị trí thường gặp nhất là xương cụt và vùng thắt lưng dưới, hông, gót chân, mắt cá chân, khuỷu tay, vai, sau gáy và tai. Với người ngồi xe lăn gần như cả ngày, xương cụt và mông là vùng đáng lo ngại nhất.

Một số người có nguy cơ mắc cao hơn nhiều. Hãy theo dõi sát nếu người thân của quý vị:

Phòng ngừa dễ hơn nhiều so với điều trị, và hầu hết các vết loét do nằm lâu đều có thể tránh được. Mục tiêu rất đơn giản: giảm áp lực lên da, giữ cho da khỏe mạnh và phát hiện sớm vấn đề. Bốn thói quen sau đây đảm nhận phần lớn công việc.

1. Xoay trở người theo lịch. Nếu người thân nằm giường, hãy giúp họ đổi tư thế ít nhất mỗi 1 đến 2 giờ. Nếu họ ngồi xe lăn hoặc ghế, hãy giúp dồn trọng lượng sang bên khác mỗi 15 đến 20 phút, hoặc đỡ họ đứng lên hay nghiêng người nếu họ còn khả năng. Dùng gối để hai đầu gối và mắt cá chân không ép vào nhau, và đặt một chiếc gối dưới bắp chân để gót chân nhấc khỏi mặt giường. Đừng kéo lê người trên tấm trải giường, vì cọ xát sẽ làm tổn thương da. Hãy nhấc người lên, hoặc dùng tấm lót kéo (draw sheet).

2. Kiểm tra da mỗi ngày. Mỗi ngày một lần, hãy xem xét toàn thân, đặc biệt là những vùng xương lồi kể trên. Ấn nhẹ lên bất kỳ điểm đỏ nào. Da khỏe mạnh sẽ trắng ra rồi hồng trở lại. Nếu vùng đỏ vẫn còn và không phai đi, đó là dấu hiệu cảnh báo sớm. Trên làn da sẫm màu, vết đỏ có thể khó nhận ra hơn, vì vậy cũng nên sờ để tìm những vùng ấm hơn, mát hơn, cứng hơn hoặc đau hơn so với vùng da xung quanh.

3. Giữ da sạch và khô. Rửa bằng xà phòng dịu nhẹ và nước ấm, thấm khô nhẹ nhàng, và thoa dưỡng ẩm cho vùng da khô. Thay ngay quần áo và chăn ga bị ướt hay dơ, vì độ ẩm từ mồ hôi hoặc són tiểu, són phân làm da hư hại rất nhanh. Kem chống hăm (kem tạo màng bảo vệ) có thể bảo vệ da ở vùng mặc tã. Tránh chà xát mạnh.

4. Chú trọng dinh dưỡng và đủ nước. Da cần chất đạm, năng lượng và nước để giữ khỏe và mau lành. Hãy cho ăn những bữa cân bằng với đủ chất đạm (như trứng, đậu, thịt gà, cá hoặc sữa) và khuyến khích uống nước suốt cả ngày, trừ khi bác sĩ đã giới hạn lượng nước.

Bề mặt nâng đỡ phù hợp sẽ dàn đều trọng lượng để không một điểm nào phải chịu toàn bộ áp lực. Quý vị không cần loại đắt tiền nhất, nhưng cần đúng loại.

Với giường, một tấm nệm hoặc tấm lót bằng mút xốp, gel hoặc hơi giúp ích hơn nệm thường. Với xe lăn hoặc ghế thường, hãy dùng đệm ngồi bằng mút xốp hoặc gel được thiết kế để giảm áp lực.

Một lưu ý quan trọng: đừng dùng loại đệm hình bánh vòng (donut) hay hình vòng tròn. Chúng thực ra làm nghẽn dòng máu quanh mép và có thể gây loét thay vì phòng ngừa. Tấm lót lông cừu và gối kê giữa hai đầu gối, dưới gót chân là những trợ thủ đơn giản, ít tốn kém.

Nếu người thân của quý vị đủ điều kiện nhận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tại nhà của Medicare (bảo hiểm y tế liên bang), hãy hỏi y tá hoặc bác sĩ xem có thể được cấp nệm hoặc đệm giảm áp lực dưới dạng thiết bị y tế lâu bền (durable medical equipment) hay không.

Loét tì đè diễn tiến nặng dần qua từng bước, hay từng giai đoạn. Biết rõ các giai đoạn giúp quý vị hành động sớm, khi việc chữa lành dễ dàng nhất. Hội đồng Cố vấn Quốc gia về Tổn thương do Tì đè (National Pressure Injury Advisory Panel) mô tả bốn giai đoạn, cùng một nhóm không thể xác định giai đoạn:

Một khi vết loét làm hở da (giai đoạn 2 trở lên), thường thì chỉ băng lại là chưa đủ. Nó cần được làm sạch bởi nhân viên y tế, băng gạc đúng loại, và kiểm tra thường xuyên để bảo đảm vết thương đang lành và không bị nhiễm trùng. Đây chính là loại chăm sóc điều dưỡng chuyên môn mà dịch vụ chăm sóc sức khỏe tại nhà của Medicare được thiết kế để chi trả.

Nếu người thân của quý vị đủ điều kiện, một cơ sở chăm sóc sức khỏe tại nhà được Medicare chứng nhận sẽ cử y tá đến tận nhà để đánh giá và điều trị vết thương, hướng dẫn quý vị cách thay băng, cung cấp vật tư chăm sóc vết thương, và báo cáo tiến triển cho bác sĩ. Với những người khó ra khỏi nhà, đây thường là cách thiết thực nhất để được chăm sóc vết thương bởi người có chuyên môn.

Để đủ điều kiện nhận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tại nhà của Medicare, nói chung phải hội đủ tất cả các điều kiện sau: bác sĩ đã xác nhận nhu cầu và lập kế hoạch chăm sóc; bệnh nhân bị hạn chế tại nhà (việc ra khỏi nhà rất khó khăn hoặc không được khuyến khích, dù vẫn được phép ra ngoài một lát để khám chữa bệnh, đi lễ hoặc dự các sự kiện đặc biệt); dịch vụ cần đến là chăm sóc chuyên môn và mang tính bán thời gian hoặc từng đợt, không phải suốt ngày đêm; và dịch vụ do một cơ sở chăm sóc sức khỏe tại nhà được Medicare chứng nhận cung cấp.

Khi đủ điều kiện, quý vị không phải trả bất kỳ khoản nào cho các lần thăm khám chăm sóc tại nhà được bảo hiểm chi trả, bao gồm cả chăm sóc vết thương bởi điều dưỡng chuyên môn. Không có khoản đồng chi trả (copay) hay khấu trừ (deductible) cho những lần thăm khám được chi trả. Ở Nam California, nhiều cơ sở được Medicare chứng nhận phục vụ các quận Los Angeles, Orange, Riverside, San Bernardino và San Diego, và nhiều nơi có nhân viên nói được tiếng Tây Ban Nha cùng các ngôn ngữ khác. Hãy hỏi nhân viên lập kế hoạch xuất viện tại bệnh viện, hoặc bác sĩ của người thân, để được giới thiệu.

Những vùng đỏ nhỏ và phai đi thường có thể xử lý tại nhà bằng cách xoay trở người và chăm sóc da. Nhưng một số dấu hiệu cho thấy quý vị nên gọi bác sĩ hoặc y tá chăm sóc tại nhà ngay trong ngày, hoặc tìm đến chăm sóc cấp cứu.

Hãy gọi ngay cho bác sĩ hoặc y tá nếu quý vị thấy vùng đỏ không phai đi sau khi đã xoay trở người, bất kỳ chỗ da nào bị hở, vết loét ngày càng to hơn, sâu hơn hoặc đau hơn, có dịch chảy ra hoặc mủ hoặc mùi hôi, hoặc vùng da quanh vết thương ấm nóng, sưng hoặc đỏ nhiều hơn.

Hãy gọi 911 hoặc đến phòng cấp cứu nếu có dấu hiệu nhiễm trùng đang lan khắp cơ thể, như sốt hoặc ớn lạnh, lú lẫn hoặc mới đây trở nên lơ mơ buồn ngủ, tim đập nhanh, hoặc vết thương để lộ cơ hay xương. Loét tì đè bị nhiễm trùng có thể đe dọa tính mạng, vì vậy khi còn phân vân, hãy nhanh chóng tìm sự trợ giúp. Bài viết này chỉ nhằm mục đích giáo dục chung và không thay thế cho lời khuyên của bác sĩ hoặc y tá của người thân quý vị, những người có thể trực tiếp xem xét vết thương cụ thể và hướng dẫn điều trị.